Folterfabriek Buchenwald. Overleven en collaboreren in een Duits concentratiekamp.

Conferentie met als gast Jan Willem Stutje

Een gesprek onder leiding van Widukind De Ridder

Het CegeSoma en de vzw Vrienden van het CegeSoma hebben het genoegen u uit te nodigen op 20 mei 2026 voor een conferentie-debat gewijd aan het boek van Jan Willem Stutje, getiteld ‘Folterfabriek Buchenwald. Overleven en collaboreren in een Duits concentratiekamp’.

In dit werk verkent Jan Willem Stutje wat Primo Levi de “grijze zone” noemde: de ambigue ruimte tussen slachtoffers en daders, waarin het systeem van machtsdelegatie binnen de nazi-concentratie- en vernietigingskampen zich afspeelt. Deze problematiek, die in het Nederlandstalige gebied weinig aan bod kwam sinds het baanbrekende werk van Gie van den Berghe uit 1987 (Met de dood voor ogen), wordt hier onderzocht aan de hand van een emblematisch geval: Buchenwald.

Vanaf 1942, in de context van de totale oorlog en de oorlogseconomie, geven de nazi-autoriteiten steeds vaker de voorkeur aan zogenaamde “rode” politieke gevangenen boven “groene” gevangenen van gemeen recht. Sommigen van hen krijgen verantwoordelijkheden op het vlak van toezicht en administratie en kunnen zo rechtstreeks invloed uitoefenen op het lot van hun medegevangenen, soms zelfs op hun overlevingskansen.

Via zijn analyse van het kaposysteem brengt Jan Willem Stutje de machtsverhoudingen, politieke breuklijnen en morele dilemma’s binnen het kamp aan het licht. Hij toont ook hoe de SS gebruik maakte van het politieke prestige, de militante tradities en de organisatorische discipline van de arbeidersbeweging om het kampuniversum te structureren en te controleren. Zijn onderzoek behandelt op directe wijze de selectieprocessen, de bescherming van bepaalde kaderleden, hun toewijzing aan minder zware commando’s of hun opname in de ziekenboeg, en stelt tegelijk vragen bij de vage grenzen tussen overleven, dominantie en collaboratie.

Tijdens deze bijeenkomst van Publieksgeschiedenis zal de auteur in gesprek gaan met Widukind De Ridder en proberen antwoorden te formuleren op een aantal belangrijke vragen. Voor welke uitdagingen staat het onderzoek naar concentratiekampen en hun publieke herinnering vandaag? Hoe kunnen we de “grijze zone” begrijpen? Hoe moeten we de rol van communistische gevangenen-functionarissen in de interne organisatie van Buchenwald interpreteren? Kunnen deze inzichten worden doorgetrokken naar andere kampen? In welke mate laten naoorlogse getuigenissen toe om de subtiliteit van de machtsverhoudingen binnen het kamp te reconstrueren? Wat onthullen de concurrerende herinneringen aan Buchenwald over het politieke gebruik van het verleden, van de onmiddellijke naoorlogse periode tot aan de Koude Oorlog?

Door de geschiedenis van de arbeidersbeweging centraal te stellen in zijn analyse, slaagt Stutje erin de geschiedenis van de concentratiekampen uit haar relatieve isolement te halen en te verbinden met veel bredere debatten over de opkomst van het fascisme in de jaren 1930 en het ontstaan van de sociale en politieke orde van de naoorlogse periode.

Jan Willem Stutje is historicus, was verbonden aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam en werkte aan de universiteiten van Brussel, Groningen en Gent. Hij schreef eerder de biografieën van Paul de Groot, Ernest Mandel (vertaald in het Engels, Frans, Duits, Grieks en Italiaans), Ferdinand Domela Nieuwenhuis (genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs) en Hendrik de Man. Zijn boek Folterfabriek Buchenwald. Overleven en collaboreren in een Duits Concentratiekamp werd bekroond met de Holocaust Literatuurprijs 2025.

Widukind De Ridder is doctor in de geschiedenis (VUB). Zijn onderzoeksdomeinen zijn sociaal-economische geschiedenis en de geschiedenis van het politieke denken (negentiende en twintigste eeuw). Als onderzoeker binnen het FED-tWIN Belcowar werkt hij deeltijds voor het Studiecentrum Oorlog en Maatschappij (CegeSoma/Rijksarchief) en deeltijds voor de onderzoekseenheid Moderniteit en Samenleving, 1800-2000 (MoSa) van de KU Leuven.