Het project FED-tWIN BEMULTILAT

Ter herinnering: het project FED-tWIN BEMULTILAT ging van start in 2023. Het wordt getrokken door Vincent Genin in een dubbel institutioneel kader: het CegeSoma/Rijksarchief onder leiding van Michael Auwers enerzijds en de Universiteit van Luik onder leiding van Catherine Lanneau anderzijds. Dit project heeft als doel de diplomatieke archieven van het ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (iets meer dan 6 lopende kilometers) in de kijker te zetten, te exploiteren en meer toegankelijk te maken. Deze archieven zullen worden overgedragen aan het Rijksarchief. Het project omvat archivalisch onderzoek, fundamenteel onderzoek en publieksgeschiedenis en richt zich vooral op de kwestie van het multilateralisme.

Context

Al sinds zijn onafhankelijkheid in 1830 heeft België zich in de bestaande internationale orde ingepast. Als land met een kleine, open economie in de 19^de eeuw, permanent, eeuwig neutraal met internationale garanties, moest het zich een plaats binnen de grootmachten zien te verwerven, tot de Eerste Wereldoorlog en de Vredesconferentie van Versailles in 1919. Tijdens die conferentie werd België teruggebracht tot de categorie van “landen met specifieke belangen”. Ons land was niet langer neutraal (tot in 1936), werd lid van de Volkerenbond en betrad in Genève het grote internationale toneel in het kader van de collectieve veiligheid. Als klein land dat soms bemiddelde in internationale geschillen, heeft het ruim bijgedragen aan het multilateralisme, door vertegenwoordigers als Paul Hymans (Volkerenbond), Ernest Mahaim (ILO), Camille Gutt (IMF), Fernand Dehousse (UDHR), Paul-Henri Spaak (NAVO, UNO, Europese instellingen) of Michel Hansenne (ILO). Momenteel is België lid van (of waarnemer bij) de meeste bestaande multilaterale organisaties (IAEA, Benelux, IBRD, CERN, UNCTAD, PCA, ICC, FAO, ILO, WHO, NAVO, UNO, enz.).

De diplomatieke archieven zijn dus een goudmijn. Tot voor kort was er geen enkele inventaris van die fondsen beschikbaar en de vrije toegang tot deze bronnen was lange tijd op zijn minst willekeurig of wettelijk gesproken betwistbaar. Dit is nu aanzienlijk verbeterd en we evolueren meer en meer naar een grotere openstelling van deze archieven.

Realisaties

Nu al zijn er in het kader van dit project en op basis van de bronnen in de diplomatieke archieven verschillende wetenschappelijke bijdragen gepubliceerd over de plaats van België in het multilateralisme:

• « Une historiographie née sous le signe de l’hétéronomie. Des memoranda de Banning au programme scientifique de Michel Huisman (1863-1953)» in Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 101, 2025, p. 873-888.
• « Maintenir l’anglais hors-pouvoir. Une réaction américaine à Versailles (1924) », in Guido Braun, Renaud Meltz, Camille Desenclos (dir.), Langues et diplomaties (du XVe siècle à nos jours), Stuttgart, Kolhammer, 2024, p. 241-253.
• « Émile Banning (1836-1898), de Liège à la conception de la politique étrangère belge », in Revue d’Histoire Liégeoise, IV, 2024, p. 73-87.
• « L’article 18 de la Déclaration Universelle des Droits de l’Homme de 1948. Temporalités des droits de l’homme et liberté religieuse », in Revue d’histoire ecclésiastique. Louvain Journal of Church History, vol. 119, 1-2, 2024, p. 158-193.

De contactgroep FRS-FNRS « Belgique et mondes contemporains » heeft op 22 november 2024 een eerste studiedag georganiseerd in het CegeSoma over het thema ‘Relations internationales et émotions’. Op 17 april 2026 vond er een tweede studiedag plaats aan de Universiteit van Luik, voorgezeten voor professor Michel Dumoulin en met medewerking van professor Catherine Lanneau (ULiège), over ‘Le multilatéralisme : questions de méthode et cas belge (XIX^e-XXI^e siècles). Opmerkelijk: de kwaliteit van de contacten en het vermogen om synergieën op te zetten tussen onderzoekers van de hedendaagse internationale betrekkingen uit Luik, Louvain-la-Neuve en Luxemburg. Er wordt een publicatie voorbereid en tussen nu en eind 2027 zal een tweedaags internationaal colloquium worden georganiseerd. Sinds 2024 vinden er mondelinge gesprekken plaats met de archivarissen van het ministerie van Buitenlandse Zaken, om de aspecten “overdracht van competentie” en “van ervaring” te waarborgen die centraal staan in het project.
Sinds het academiejaar 2024-2025 komen de verschillende dimensies van het project volop aan bod in de cursus Histoire des relations internationales de la Belgique  en de studenten worden aangemoedigd om masterthesissen te schrijven waarbij de diplomatieke archieven worden benut. Daarnaast werd er in 2025-2026 een onderzoekseminarie gewijd aan de Délégation belge à la Conférence de la Paix de Versailles de 1919.
Het project wil ook inzetten op een ruimere verspreiding bij het grote publiek, meer bepaald via de radio-uitzendingen « Un jour dans l’histoire », op La Première (een gesprek over Aristide Briand in mei 2026 en een gesprek over Paul-Henri Spaak in juni 2026).

Nieuwe perspectieven

Binnenkort verschijnt er een Mijlpaal over het onderzoek naar de diplomatieke archieven. Het is de bedoeling een stand van zaken op te maken van de bronnen van het ministerie, vanuit historisch, archivalisch en wetgevend perspectief. Daarna komt er een ruimere Bronnengids. Vincent Genin neemt van 2 tot 6 september 2026 deel aan het internationaal symposium in Bern. Hij zal er de uitgave van de Documents Diplomatiques Belges  over de OVSE (1968-1975) voorstellen.
De uitgave van de briefwisseling tussen de historicus Théodore Juste en de diplomaat en politicus Jean-Baptiste Nothomb zal verschijnen in het Bulletin de la Commission royale d’histoire.
Merkwaardige en representatieve archiefstukken over de Belgische diplomatieke activiteit gedurende bijna twee eeuwen worden eind dit jaar tentoongesteld in het Rijksarchief in Luik en in de Universiteit van Luik.